Aanloop en oorzaken
In 1700 stierf de Spaanse koning Karel II zonder kinderen. Hij had de Franse prins Filips van Anjou, een kleinzoon van Lodewijk XIV, als opvolger aangewezen. Andere Europese landen vreesden dat Frankrijk en Spanje samen veel te machtig zouden worden.
Daarom brak in 1701 de Spaanse Successieoorlog uit. De Republiek vocht samen met Engeland en Oostenrijk tegen Frankrijk en Spanje. De oorlog werd grotendeels in de Zuidelijke Nederlanden uitgevochten en kostte de Republiek enorme bedragen.
Wat er gebeurde
In januari 1712 begon in Utrecht een vredescongres. Diplomaten uit heel Europa onderhandelden ruim een jaar. In april 1713 werden de belangrijkste verdragen getekend. Met de keizer werd pas in 1714 vrede gesloten, in Rastatt en Baden.
Filips van Anjou mocht koning van Spanje blijven, maar moest afzien van de Franse troon. De Zuidelijke Nederlanden gingen naar Oostenrijk. Groot-Brittannië kreeg onder meer Gibraltar en werd de grote winnaar. De Republiek kreeg het recht om in een reeks vestingen in het zuiden troepen te legeren, de zogeheten Barrière.
Voor de Republiek was de vrede een keerpunt. Ze had zware schulden en speelde daarna geen leidende rol meer in de Europese politiek. Toch gold Utrecht als een vroeg voorbeeld van een groot internationaal vredesoverleg.
Gevolgen
De vrede legde een machtsevenwicht in Europa vast: geen enkel land mocht te machtig worden. Dat idee speelde de hele 18e eeuw een grote rol in de Europese politiek.
Groot-Brittannië kreeg naast Gibraltar en gebieden in Noord-Amerika ook het asiento: het recht om dertig jaar lang tot slaaf gemaakte Afrikanen aan de Spaanse koloniën in Amerika te leveren. Daardoor werd Groot-Brittannië de grootste slavenhandelaar van de 18e eeuw.
Andere perspectieven
Voor de Republiek was de vrede een opluchting na jaren van dure oorlog, maar ook een teken van verval: ze telde niet meer mee als grote mogendheid. Voor de Britten was het een triomf. Voor de Zuidelijke Nederlanden betekende het opnieuw een nieuwe heerser, nu Oostenrijk, zonder dat de inwoners iets te zeggen hadden.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Vrede van Utrecht en de Unie van Utrecht zijn hetzelfde.”
De Unie van Utrecht was in 1579 een verbond van opstandige gewesten tegen Spanje. De Vrede van Utrecht was in 1713 een vredesverdrag tussen Europese mogendheden.
“De Republiek was de grote winnaar.”
Groot-Brittannië won het meest. De Republiek kreeg vooral het recht om soldaten in een paar vestingen in de Zuidelijke Nederlanden te legeren, de Barrière, maar zat met grote schulden.
Hoe weten we dit?
De verdragsteksten, de verslagen van de onderhandelaars en hun brieven aan hun regeringen zijn bewaard in archieven in heel Europa. Prenten en penningen uit 1713 laten zien hoe de vrede werd gevierd. In Utrecht zijn ook stadsarchieven over de vele buitenlandse gasten.
Wat merk je er nu nog van?
Gibraltar is nog steeds Brits, een gevolg van deze vrede. In 2013 vierde Utrecht met een groot festival dat de vrede driehonderd jaar oud was. Utrecht noemt zichzelf graag een stad van vrede.